TÜRKİSTAN’DAN TÜRKİYE’YE · XI–XII. YÜZYILLAR

Büyük Selçuklu sarayı ve merkez teşkilatı

Büyük Selçuklularda hükümdar, saray ve divanlar devlet işlerinin merkezini oluşturuyordu. Saray görevlileri hükümdarın çevresindeki hizmetleri, divanlar ise merkez bürokrasisinin işlerini yürütüyordu.

Hükümdar ve Bârgâh

Devletin en üst otoritesi “es-Sultanü’l-A‘zâm” unvanlı hükümdardı. Hükümdarın ailesiyle yaşadığı ve devlet işlerini yürüttüğü saraya Bârgâh denirdi. Hükümdarla kimin, ne zaman görüşeceğini düzenleyen hâcibler arasında en yetkili kişi Hâcibü’l-Hüccâb idi.

Merkez ve saray görevlileri
Görevli/kurum	Görevi
Hâcib	Hükümdarla halk ve devlet görevlileri arasındaki görüşmeleri düzenler.
Emîr-i Candar	Saray muhafızlarını yönetir.
Emîr-i Silah / Şikâr	Saray silahları / av merasimleriyle ilgilenir.
Emîr-i Âlem / Âhur	Sancak taşır / saray ahırlarını düzenler.
Emîr-i Çeşnigîr, İdişçibaşı	Hükümdarın sofrası ve içeceklerin sunumuyla ilgilenir.
Câmedar, Hansâlâr	Giyim kuşamı / saray mutfağını düzenler.

Divan-ı A‘lâ ve bağlı divanlar

Divan-ı A‘lâ (Büyük Divan), vezir başkanlığında devlet işlerinin yürütüldüğü en üst merkezdi. Alt divanların her biri devlet işlerinin farklı bir alanında görev alırdı:

Divan-ı Tuğra (İnşa): resmî iç/dış yazışmalar.
Divan-ı İstîfâ: gelir, gider ve mali işler.
Divan-ı Arz (Ceyş): ordu teşkilatı ve asker maaşları.
Divan-ı İşrâf: idari ve mali denetim.
Divan-ı Mezâlim: sultanın başkanlık ettiği adalet işleri ve siyasi suçlar.

Hükümdarlık alametleri ve tanınma

Türk-İslam devletlerinde tıraz, hilat, çetr, hutbe ve menşur gibi işaretler hükümdarlık ve meşruiyetle ilişkilendirildi. Tuğrul Bey 1055’te Bağdat’a girerek Büveyhî hâkimiyetine son verdi; Abbasi halifesi 1058’de ona unvanlar verdi. Hutbede hükümdarın adının okunması, hükümdarın tanınmasının sembolüydü.

Bu bölümden aklında kalsın

Bârgâh hem hükümdarın sarayı hem yönetim merkeziydi.
Hâcibü’l-Hüccâb saray görevleri içinde nüfuzlu konumdaydı.
Divan-ı A‘lâ ve alt divanlar maliye, yazışma, ordu ve denetim işlerini paylaştı.