TÜRKİSTAN’DAN TÜRKİYE’YE · XI–XIII. YÜZYILLAR
Anadolu’da kurulan ilk Türk beylikleri
Malazgirt Zaferi’nin ardından verilen kılıç hakkı, Anadolu’da ilk Türk beyliklerinin kurulmasına zemin hazırladı. Beylikler, Anadolu’da yerleşmenin ve Türk-İslam kültürünün kökleşmesinin önemli aktörleri oldu.
Beylikler ve öne çıkan merkezleri
| Beylik | Öne çıkan merkezler | Anlatılan katkı / eser |
|---|---|---|
| Saltuklular | Erzurum ve çevresi | Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliği kabul edilen Saltuklular, Tepsi Minare ve Üç Kümbetler gibi eserlerle anılır. |
| Danişmentliler | Kayseri, Amasya, Sivas ve Tokat | Haçlılarla mücadele; Danişmend Gazi Destanı; Yağıbasan Medresesi ve Kayseri Ulu Camii. |
| Mengücekliler | Kemah, Erzincan ve Divriği | Gürcü ve Rumlarla mücadele; Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası. |
| Artuklular | Mardin, Diyarbakır ve Hasankeyf çevresi | Hasankeyf, Mardin ve Harput kolları; Malabadi Köprüsü ve Cezerî’nin çalışmaları. |
| Çaka Beyliği | İzmir ve Ege kıyıları | 1081’de kuruldu; denizcilik ve donanma faaliyetleriyle öne çıktı. |
| Diğer küçük beylikler | Ahlat, Erciş, Bitlis, Harput ve Diyarbakır çevresinde hüküm sürdüler. | Ahlatşahlar, Çubukoğulları, İnaloğulları ve Dilmaçoğulları. |
Haritadaki noktalar yer bulmak içindir; aynı dönemdeki siyasi sınırlar veya beyliklerin kesin toprak alanları olarak okunmamalıdır.
Anadolu’nun Türkleşmesine katkıları
- Alınan yerleşimlere Türkçe adlar verdiler.
- Cami, medrese, han, kervansaray ve şifahaneler yaptırarak Türk-İslam kültürünün yerleşmesine katkı sağladılar.
- Sınır bölgelerini tutarak yerleşmenin kalıcılaşmasına destek oldular.
- Gürcü, Haçlı, Doğu Roma ve Ermeni kuvvetleriyle mücadele ettiler.
Artuklu döneminde Diyarbakır ve Mardin gibi merkezlerde bilimsel hayat gelişti. Cezerî, su gücü, denge ağırlıkları, dişli ve krankla çalışan düzeneklerini çizimleriyle bir kitapta topladı.
Malazgirt’in ardından kurulan beylikler Anadolu’daki Türk yerleşimini güçlendirdi. Miryokefalon, Doğu Roma’nın Anadolu’yu geri almasının zorlaştığını kesinleştiren sonraki dönüm noktası oldu.
Bu bölümden aklında kalsın
- Kılıç hakkı, komutanların fethettikleri bölgelerde beylik kurabilmesiyle ilişkilendirilir.
- Beylikler yerleşme, mücadele, imar ve Türk-İslam kurumlarının yayılmasına katkı sağladı.
- Harita yalnız şehir/merkez işaretler; sınır göstermiyor.