TÜRKİSTAN’DAN TÜRKİYE’YE · ASYA HUN’DAN UYGURLARA
İslamiyet öncesi Türk devletlerinde yönetim
Türk devlet geleneğinin ilk kurumları Asya Hun Devleti döneminde belirginleşti; Avrupa Hun, Göktürk ve Uygur devletleri bu yapıyı sürdürüp geliştirdi.
Kut ve hükümdarın sorumluluğu
Kut, hükümdarın yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılmasıdır. Bu yetki sınırsız veya ömür boyu garanti edilmiş sayılmazdı. Halkı refaha ulaştıramayan, adaletten ayrılan veya ülkeyi iyi yönetemeyen kağanın kutunu kaybettiğine inanılırdı.
Kağan devlet (il) ve halk (budun) karşısında sorumluydu; töre onun yetkisinin sınırlarını belirlerdi.
İl, töre ve kurultay
- İl / el
- Devlet anlamında kullanılır.
- Töre
- Toplumu ve devleti düzenleyen; hükümdarın gücünü de sınırlayan yazısız hukuk.
- Kurultay
- Savaş, vergi ve hukuk gibi devlet işlerinin görüşüldüğü danışma/meclis kurumu.
Taht, otağ, tuğ, para, bayrak ve sancak hükümdarlık alametleri arasındaydı. Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için erkek hanedan üyeleri tahtta hak sahibi görülebiliyor; devlet çoğu zaman doğu–batı biçiminde ikili teşkilatla yönetiliyordu.
Cihan hâkimiyeti ve süreklilik sorusu
Türk cihan hâkimiyeti ülküsünü benimseyen hükümdarlar, dünyayı adaletli yönetim altında toplama amacı taşıyordu. Bu anlayış sonraki Türk-İslam devletlerinde yeni kavramlarla buluştu.
Töre, kut ve kurultay İslamiyet öncesi kurumlar olarak sunulur. Sonraki dönemde kavramlar ve kurum adları değişse de yönetim, meşruiyet ve adalet tartışmaları bütünüyle kaybolmaz.
Bu bölümden aklında kalsın
- Kut, yönetme yetkisinin ilahi kaynaklı sayıldığı inançtır; hükümdar töreye bağlıdır.
- İl, töre, kurultay ve hükümdarlık alametleri devlet düzeninin parçalarıdır.
- Hanedan üyelerinin taht hakkı ve ikili teşkilat, yönetimin işleyişini etkiler.