Gulam, ikta ve askerî görevliler

Gulam sistemi

Gulamlar savaş esirleri, satın alınanlar veya hediye edilenler arasından yetiştirilebiliyordu. Çocuk yaşta saray okulunda eğitim alanlar sürekli ve maaşlı asker ya da devlet görevlisi olabiliyordu. Hiçbir boya veya aileye bağlı olmamaları, hükümdara bağlı seçkin bir çekirdek oluşturmalarını sağladı. Saray muhafızları Karahanlılarda turgak-yatgak; Gazneli ve Büyük Selçuklularda Gulaman-ı Saray olarak anıldı.

İkta sistemi

Toprak devlete aitti. Devlet, bir bölgenin vergi gelirini, orada savaşa hazır asker bulundurma ve güvenliği sağlama karşılığında ikta sahibine tahsis ederdi. Böylece asker ve görevli maaşları karşılanırken üretim sürer, taşrada devlet otoritesi güçlenirdi.

• Hazineden doğrudan para çıkarmadan asker yetiştirilmesi.
• Devlet giderlerinin azalması ve görevlilerin maaşlarının karşılanması.
• Üretimin ve vergi tahsilatının sürekliliği.
• Taşrada güvenlik ve devlet otoritesinin korunması.

Selçuklularda ikta uygulaması, ordu kurma ve Oğuz boylarına yurt bulma amaçlarını birlikte taşıyordu.

Ordu ve devlet görevlilerinden seçmeler

Genel değişim–süreklilik

Türk devletlerinde ilahi kaynaklı meşruiyet, adalet ve töre vurgusu, danışma geleneği, onlu sistem ve hükümdarın en üst otorite sayılması sürdü. Kut anlayışının yeni biçimde yorumlanması, il’den mülke geçiş, kurultayın divana dönüşmesi, merkezde gulam ve ikta askerleriyle donanmanın gelişmesi ise değişimi yansıttı.