TÜRKİSTAN’DAN TÜRKİYE’YE · KARAHANLI–GAZNELI–BÜYÜK SELÇUKLU–TÜRKIYE SELÇUKLU
Türk-İslam devletlerinde ordu teşkilatı
Türk-İslam orduları, bozkır savaş geleneğini korurken devletlerin büyümesiyle yeni askerî unsurlar kazandı. Onlu sistem ve süvari ağırlığı süreklilik gösterdi; gulam, ikta askeri ve donanma yeni ihtiyaçlarla öne çıktı.
Ordu-millet ve onlu sistem
Savaşabilecek erkeklerin asker sayıldığı ordu-millet anlayışı Türkmen boylarında sürdü; tüm ordulara yaygın değildi. Mete Han’la ilişkilendirilen onlu sistem Türk-İslam ordularında da temel düzen oldu. Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu ordularının büyük çoğunluğu Türk askerlerden oluşsa da bazı devletler farklı topluluklardan askerler de aldı.
Dört devletin askerî yapısı
| Ordu unsuru | Karahanlı | Gazneli | Büyük Selçuklu | Türkiye Selçuklu |
|---|---|---|---|---|
| Saray muhafızları | Turgak/yatgak | Gulaman-ı Saray | Gulaman-ı Saray | Hassa birlikleri |
| Hassa ordusu | Var | Gulamlardan güçlü birlik | Var | Var |
| Eyalet / ikta askerleri | Eyalet ordusu | Eyalet ordusu | İkta askerleri; en kalabalık unsur | İkta askerleri |
| Türkmenler / uç kuvvetleri | Var | Ayrı unsur olarak belirtilmemiş | Kuruluşta etkili; sınır boylarına kayar | Uç kuvvetleri |
| Donanma | Belirtilmemiş | İndus üzerinde | Belirtilmemiş | Akdeniz ve Karadeniz kıyılarıyla önem kazanır |
Devletlere göre öne çıkanlar
- Karahanlılar: Ordu ağırlıklı olarak Türklerden oluşur; saray muhafızlarının bir bölümü gulamlardan gelir. Askerî hastane ve askerî posta teşkilatları kuruldu.
- Gazneliler: Farklı kavimlerden askerler vardı; en güçlü birlik sarayda yetişen Türk gulamlardan oluşan hassa ordusuydu. Filler de kullanıldı; buna rağmen atlı birlikler ordunun bel kemiğini oluşturdu.
- Büyük Selçuklular: Kuruluşta Türkmen birlikleri etkiliydi; devlet kurumsallaştıkça maaşlı gulam ve ikta birlikleri öne çıktı. Vurucu gücü süvariler oluşturdu; kuşatmalarda mancınık da kullanıldı.
- Türkiye Selçukluları: Büyük Selçuklu modelini Anadolu’nun şartlarına uyarladı. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına ulaşılması donanmayı önemli hâle getirdi.
Bu bölümden aklında kalsın
- Onlu sistem, süvari ve ok-yay Türk ordularında uzun süre varlığını korudu.
- Gulam ve ikta askerleri düzenli/maaşlı ordu ihtiyacına yanıt verdi.
- Donanma, Anadolu Selçuklularının denizlere ulaşmasıyla öne çıktı.